Ismarlama Bebekler Çağı

Yazıyı okuyunca televizyonda seyrettiğim 1997 yapımı Gattaca filmini hatırladım. Bu filmde tam da anlattığınız konu (daha doğmadan genetik bileşimi ısmarlanan çocuklar) anlatılıyordu. Ama sanırsam, tıp dünyasında bu yönteme karşı ciddi kuşkular da var -ki siz bir kısmını özetlemişsiniz. Galiba esas mesele, olası hastalıkları bertaraf etmekle narsistik bir ırk yaratmak arasındaki ahlâki dengeyi gözetebilmekte.

Selim Atak - 14 Temmuz 2009 (10:40)

"Gattaca"... Ethan Hawke, Jude Law ve Uma Thurman'ın oynadığı filmi hatırlarsınız. Biri ısmarlama, diğeri aşk bebeği olan iki kardeşin ve sakat kalmış süper astronotun hikâyesi. Mazlumun yanında olma dürtüsünden midir nedir, ben aşk bebeğini sevmiştim. Oysa hastalıkları önceden görüp ortadan kaldırabilmek kadar güzel bir şey olabilir mi?

Yeter ki bilimin bu güzelliği zengin fakir ayırımı olmadan herkese uygulanabilsin. Alara Hanım'ın "prensesi" Barbie bebek gibi doğarken, Rençber Ali'nin oğlu hastalıktan kırılmasın.

Neticede, şu teknoloji, şu sosyoloji, tıp, genetik bilimleri insanları sınıflandırıp birine ballı börek yedirirken diğerine at fışkısı yedirmesin.

İsteyen "Barbie bebek" doğursun isteyen aşk çocuğu. Kargaya yavrusu kuzgun ne de olsa. Kim ne karışır?

Erdem Abaka - 14 Temmuz 2009 (10:57)

Sevgili Selim Atak'la pişti olmuşuz. Muhtemelen aynı zamanda yazılan yorumların birbirine yakın zamanda yollanması bu durumu yarattı. Bu arada yazının aklımıza aynı filmi getirmesi de güzel tesadüf. Alper Uzun'a da ayrıca teşekkürler. Aydınlatıcı ve düşündürücü bir yazı.

Erdem Abaka - 14 Temmuz 2009 (13:16)

Sevgili Selim Atak, ben de gattaca filmini seyretmis ve cok da begenmistim. Haklisiniz ciddi kuskular var. Aslinda simdilerde en cok uzerinde durulan sey yedek parcalar da diyebilecegimiz organlar, uzuvlar yapabilmek. Bunun elbette cok buyuk yararlari var, ama kotu yonlerde kullanilma ihtimalleri de yuksek. Ne de olsa insaniz! Sevgili Erdem, hakikaten ornek konusunda pisti seysi olunmus. Galiba barbie konusunda cok haklisiniz belki de bir sure (ilk zamanlar) parasi olan secmece cocuklara sahip olacak ki bu da teknolojinin parayla satin alinmasi hatta hayatlarin para ile satin alinmasi diye de dusunulebilinir (teknoloji ucuzlayinca herkese belki o zaman yayilacak). Bundan bir kac yil once bireysel genom ile ilgili tartismalarda kisilerin gen haritalarina gore hayat sigortasi, saglik sigortasi policelerinin bile pahali, ya da ucuz olacagi soz konusu ediliyordu. Hatta sirketler calisanlarinin genomuna bakarak riskli kisileri işe almayacaklar diye dusunuluyor. Ne kadar da insanî(!) dusunceler uretiyoruz di mi?

Alper Uzun - 14 Temmuz 2009 (14:48)

Bu işin çivisi çıkıyor arkadaş!

Bilginin kutsallığı, DNA, RNA, kök hücre derken bir bakacaksın ölümsüzlük mümkün olmuş. Bu imkândan faydalanamayan olacaktır pek tabii. Ama faydalanmak istemeyen babayiğit çıkacak mı?

Bir bakacaksın, yıl 2209, Hıncal Uluç boynunda fular hâlâ gevrek gevrek gülerek futbol yorumu yapıyor. Ölüm olmadığı için insanlarda tevekkül diye bir şey kalmamış. Parası olmayan ölümlülerle, paralı ölümsüzler arasında uçurum bir daha kapanmayacak şekilde açılmış, tıpkı mitolojide anlatıldığı gibi.

Yeniden engizisyonu mu kursak, ne yapsak? Yoksa bu kuruntularımız yersiz mi? Belki Alper bey başka bir yazısında bizi aydınlatır.

Seyit Balkuv - 14 Temmuz 2009 (15:39)

Bildiğim kadarı ile genom projesi oldukça ilerlemiş durumda ve bu projede çalışan laboratuarlar genetik şifreleri çözdükçe, patentlerini alıyorlar. Bu durumda, birileri, yasal olarak, parsel parsel insan varoluşunun sahibi haline mi geliyor? Alper Bey, bu soruyu yanıtlarsanız çok sevinirim. Bu konu gerçekten çok ilginç, önerebileceğiniz genetik bilimi çevresindeki hukukî ve etik tartışmaları konu edinen kitaplar var mı?

Elif Vural - 14 Temmuz 2009 (22:34)

Seyit Balkuv'un çizdiği 2209 tasviri kanımı dondurdu. Eğer bu gen teknolojisi ortaya böyle bir tablo çıkaracaksa ("Hıncal Uluç boynunda fular hâlâ gevrek gevrek gülerek futbol yorumu yapıyor"), tüm genetik laboratuvarlarını ve çalışanlarını osuruk gazıyla zehirleyip bu çalışmalara son vermek isterim. Yok eğer başarısız olursam da, ne yapayım, bir Doktor Kevorkyan bulup ötanazi yaptırırım, daha iyi.

Aman diyeyim Alper Hocam, sen amanı bilir misin, bundan sonra hasıl olacak nesilleri ister mavi gözlü yapın, ister tamamını lepiska saçlı, Jude Law çehreli, Uma Thurman dudaklı, zırnık itirazım olmaz; ama şu "ölümsüzlük" mevzuunu bir daha düşünün derim.

En azından şu Hıncal Efendi'ye hak vaki olana kadar...

Tahir Kemal - 15 Temmuz 2009 (00:59)

Simdilik civi cikmasa da her seyin civisini cikartan insanoglu bunun da cikaracaktir eminim. Ölümsüzlük konusuna gelınce ölümsüzlük değil ama ileriki nesillerde meselâ uzun yasam soz konusu olacak diye dusunuyorum. Hani bilimle kurguyu yanyana koyarak da dusunursek, belki de gelecek nesiller 120-130 gibi yaslara kadar yasayabilecek ama su sekilde bir fark olacak diye dusunuyorum... 80 yasinda bile 40 yasindaki hayat kalitesinde yasamak soz konusu olacak. Ama elbette bunlar kurgunun da oldugu satirlardir. Bilim adamlari ozellikle bu ara uzun yasamak yerine kaliteli yasama odaklanmis durumdalar. 80'lerinde bile 40'li yasalarda yasamak gibi.

Genom projesi ise aldi basini gitti ve simdilerde fil, at, solucan, kopek, inek, ve daha bir cok canlinin genomu cozuldu. Patent almak ise soz konusu degil su an ve bu yasak. Iyi ki de yasak. Dolayisi ile genlerimiz hâlâ patentli degil. Fakat ya ileride sentetik genler yapilirsa tipki lego seti gibi tak cikar olmaya baslarsa durumlar iste o zaman sentetik genler icin patent soz konusu olacaktir. Ama desifre edilen kendi genlerimiz hâlâ bizimdir.

(Tam olarak etik konuya direk baglantili olmasa da yaslilik uzerine guzel bir kitap tavsiye edebilirim: "Means to an end; the biological basis of aging and death, William R. Clark)

Alper Uzun - 15 Temmuz 2009 (04:29)

Yahu Alper Hocam, biz de her şeyi sana sormaktayız ya, ne yapalım, koskoca Amarikanya Cumhuriyetini mesken tutmuş olup, hem de genetik denen akıl sır ermez ilmin ıcığını cıcığını bilen tek akrabamız sensin.

Bizim memlekette "kötü tohum" dedikleri bir meret vardır. Sanırsam sizin oralarda da buna "bad seed" deniliyor.

Eh, buğdayın arpanın kötü tohumu olur da insanın olmaz mı? Bizim köyde bir Çalık Kerim var, herifin her bir işi alavere dalavere. Bir günden öbürsüne adam gibi bir iş yaptığı, haşa huzurdan, yaralı bir barnağa işediği görülmemiştir. Gün 24 saat mikropluk münafıklık düşünür ve dahi elinden geleni de ardına komaz bu deyyus. Doğduğundan beri böyle diyeyim de anla artık.

Şimdi benim sorum şu Alper Hocam, de söyle bana, acaba günün birinde sizin genetikçi milleti "kötülük geni" diye bir gen bulup "ahan da yeri burasıdır" diye barnağınnan gösterirler mi?

Yani, sözün özü, insan vücudunda "kötülük geni" diye bir gen var mıdır? Yoksa insanlar "tabula rasa" doğup sonradan mı kötü olurlar?

Kâmuran Hocam, bu soru aynı zamanda sana da... Doğuştan kötülük var mıdır şu yeryüzünde? Hele bi deyiverin yav.

Tahir Kemal - 17 Temmuz 2009 (16:24)

Çok kafayı taktığım konulardandır bu. Zaman zaman çevremdekilerle çok tartışırız bu yüzden. Kötülüğün, güce itaatin, itaatsizliğin, hatta faşist düşünce eğiliminin genetik kodlarla bağlantılı olduğuna inanırım. Elbette bu işler inanmakla alâkalı değil. Bilimin yolu ayrı. Ama kendi gözlemlerim bana hep öyle olabileceğine dair örnekler göstermiştir sanki.

Bir de son zamanlarda Allah inancı, kumar ve alkol alışkanlığı gibi şeylerin de genlerle alâkalı olduğunu söyleyen gazete haberleri okuyunca, davranışlarımızın da genetik haritamızla bağlantılı olabileceğine ilişkin fikrim pekişti.

Meselâ binlerce yıllık süreçler insanların fiziki özelliklerinde değişiklikler yapıyorsa aynı şey davranışları etkileyecek genleri de değiştirebilir mi? Meselâ kadınların büyük çoğunda var olan "fare" korkusunun, mağara yaşamı dönemlerinden kalma bir korku olduğunu ve bunun da bir yerlerde var olan bir genetik kodla hâlâ yaşadığını düşünebilir miyiz?

Bu konular pek hassas elbette. İşin ucunda ırklar ve milletler arasında genetik farklardan kaynaklanan "üstünlükler" olabileceği fikrine götürebilir ki, bu sakıncalı olabilir.

Konu pek sıkı. Merakla bekliyorum.

Erdem Abaka - 17 Temmuz 2009 (17:56)

Muhterem Tahir Kemal Beyfendi, isminizi tersinden okusam sanki daha doğru olacakmış gibime geliyor. Yoksa benim mi kafam karıştı ne?

Evvelâ, şu kötülük denilen mefhumu "başkalarına isteyerek zarar vermek" diye tanımlayabilirsek, "kötülük nedir" sorusuna cevap bulacağız diye felsefi olarak havanda su dövmekten ve fuzulî nefes tüketmekten kurtuluruz herhalde. Tanım üzerinde tam olarak fikir birliğine varamasak bile, ben mecburen bu tanım üzerinden cevap vereceğim.

Çocuk, iyiliği de kötülüğü de gelişim sürecinde öğrenir. Hangi türden davranışlar daha çok ödüllendiriliyorsa veya işine yarıyorsa, onları öğrenir. Yakın çevresinin bu davranışlarla bağlantılı olan düşünce sistemi ve değer yargılarını da içselleştirir. Ortaya "Çalık Kerim" dediğiniz deyyuslar böyle çıkar.

Farklı ailelerde ve sosyal ortamlarda büyümüş "normal-psikolojik bir rahatsızlığı olmayan" tek yumurta ikizleriyle yapılan araştırmalarda bile böyle sonuçlar elde edilmiştir. Tek yumurta ikizlerinin genetik yapılarının çok büyük oranda aynı olduğu bilinir. Buna rağmen, iki kardeşin çok farklı kişilik özellikleri göstermeleri bu işin genetikle çok fazla ilişkilendirilmesinin pek gerçekçi olmadığını gösteriyor.

Amma velâkin, bazı genetik bozukluklar var ki insanları kötülük yapmaya eğilimli kılar. Şöyle ki; Anti-Sosyal Kişilik bozukluğu (Psikopatlar) gösterenlerin, Paronayakların, Şizofrenlerin bazıları başkalarına ciddi zararlar verebilirler (Anti-Sosyaller hariç, diğerlerinin cezai ehliyeti yoktur).

İnsanoğlunun "Tabula Rasa" doğduğu ve Hard Disk'e sonradan kayıtlar yapıldığı ne tam doğru ne de tam olarak yanlış. Hard diskte henüz (tam olarak) okuyamadığımız bazı bilgilerin olabileceğinden şüpheleniyoruz. Mevzunun Ruhiyat kısmı özet olarak bu kadar. İşin bu noktasından sonrası için Allah Alper Bey'e büyük gayret ihsan eylesin ki, o yazıları okuyabilsin ve bize de söylesin.

Bu kadar kalın bir mevzuyu şu kadar kısaltabilmek için epey uğraştım. Yordunuz beni Sn. Tahir Kemal. Benim itikadımca Bilgi Tahir dir. O yüzden, şuncacık gayretin lâfı olmaz.

Kâmuran Kızlak - 17 Temmuz 2009 (17:58)

Bence Sayin Kâmuran Kizlak cok guzel aciklamis, sosyal cevrenin etkisinin aslinda kisiligimizin gelismesinde en buyuk etken olusunu.

Aileler, sosyal ortam, bunlarin hepsi bireyin ne yone doğru gideceginde cok etkili. Diger taraftan bir takim genetik kokenli rahatsizliklar da var ki kisiyi saldirgan ve antisosyal yapabiliyor. Herhalde kotuluk geni diye bir gen varsa da takdir edersiniz ki bunu tutup da ortaya cikarak molekuler biyoloji teknikleri somut olarak neyi nasil bulup yapar bilemiyorum...

Meselâ kanserli dokuyu gorur alir oradaki hucrelerden genleri izole edersiniz.

DNA chip ya da mikro array denen tekniklerle hangi genlerin aktif hale gectigini de bulur normal dokudakiler ile karsilastirirsiniz... Ama meselâ kotuluk genini izole etmeye (bulmaya) calisin kotu insanlardan(!) 30 bin gen icinden bulun ama hangi kistaslara gore?:)

Neyse belki de karikaturize edilecek bir cevap vermem gerekirken, cok mu ciddi bir cevap verdim acaba.

:) Sevgi ve selâmlarimla.

Alper Uzun - 18 Temmuz 2009 (00:23)

Richard Dawkins'in "Bencil Gen" kitabında bununla ilgili bir bölüm vardır. Orada evrimin, dayanışma ve başkalarının yararını gözetmeyi, çıkarcılığa ve bencillige tercih ettiği anlatılır.

Kitaba göre uygularsak, diyelim (Sayin Tahir Kemal'in izniyle) Çalık Kerim'in köyü hiç bir kuralın işlemediği vahşi bir köy olsun. Çalık Kerim ve çevresi silâh zoruyla köyün kaynaklarını elleri altında tutsunlar, köyün en genç ve sağlıklı kadınlarıyla evlensinler ve kendilerine kafa tutanları öldürsünler. Haliyle bir kaç nesil sonra köyün çoğunluk ahalisi hem sosyal hem de genetik olarak Kerim'in yolundan gidenlerden oluşacaktır. Yani köyde herkes birbirine düşman olacak ve herkes kendi kişisel çıkarları peşinden koşacaktır. Bu da köy halkını, kurda, kuşa, çakala ve bilimum dış güçlere karşı korumasız ve zayıf düşürecektir. Ve eğer Kerim'in etki alanı dışında kalmış bir gurup güçlenme şansı elde edemezse, çoğunluk Kerim'in genlerini taşıyan tüm köy halkı evrimin derin sularına gömülüp yokolacaktır.

Yine bu mantıkla evrimin sonsuz akışında kötülüğün de genetiksel olarak nesilden nesile geçme şansı bulduğu virajlar, rampalar bulunabileceği düşünülebilir.

Yalçın Şahin - 20 Temmuz 2009 (12:03)